Denga - objawy, szczepienie przed podróżą
i ochrona przed komarami.
Gdzie występuje i jak jej unikać?

Czym jest denga? Choroba tropikalna wywoływana przez wirus dengi

Denga to ostra choroba zakaźna wywoływana przez wirus dengi (DENV), wirusa należącego do rodziny Flaviviridae. Wyróżnia się cztery blisko spokrewnione, ale odrębne serotypy: DENV-1, DENV-2, DENV-3 oraz DENV-4. Ta cecha ma duże znaczenie kliniczne: zakażenie jednym serotypem daje trwałą odporność przeciwko niemu, ale jedynie krótkotrwałą ochronę przed pozostałymi trzema. Oznacza to, że dengą można zachorować nawet czterokrotnie w ciągu życia.
Denga jako choroba tropikalna należy do grupy tzw. gorączek krwotocznych i jest dziś jednym z największych wyzwań zdrowia publicznego w strefie ciepłej. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) na świecie dochodzi rocznie do około 390 milionów zakażeń wirusem dengi, z czego blisko 96 milionów daje objawy kliniczne. Choroba jest obecnie endemiczna w ponad 100 państwach.

Jak można zarazić się dengą? Rola komarów Aedes

Dengą można zarazić się przez ukąszenie zakażonego komara. Denga nie przenosi się bezpośrednio z człowieka na człowieka. Głównym wektorem są komary z rodzaju Aedes, przede wszystkim Aedes aegypti, a w drugiej kolejności Aedes albopictus (tzw. komar tygrysi). Cykl zakażenia wygląda następująco: komar pobiera krew od osoby, która ma wirusa we krwi, po czym wirus namnaża się w jego organizmie przez około 8–12 dni. Od tego momentu owad pozostaje zakaźny do końca życia i z każdym ukąszeniem może przenosić wirus na kolejne osoby. Co istotne dla profilaktyki, komary Aedes gryzą głównie w ciągu dnia, ze szczytem aktywności wczesnym rankiem i o zmierzchu. To odróżnia je od komarów przenoszących malarię, aktywnych przede wszystkim nocą. Owady te chętnie przebywają w pobliżu domów i hoteli, a do rozmnażania wystarczają im niewielkie zbiorniki stojącej wody. 

Gdzie występuje denga? Kraje i regiony podwyższonego ryzyka

To, gdzie występuje denga, zależy od zasięgu komarów Aedes, a ten poszerza się wraz ze zmianami klimatu, urbanizacją i wzmożonymi podróżami. Choroba dotyczy głównie strefy tropikalnej i subtropikalnej. Największe obciążenie chorobowe przypada na Azję (około 70–75% wszystkich przypadków na świecie), następnie Amerykę Łacińską i Afrykę.

Denga w Azji

Azja Południowa i Południowo-Wschodnia to region o najwyższej liczbie zachorowań. Denga w Tajlandii jest jednym z klasycznych przykładów. Kraj ten od lat zmaga się z sezonowymi epidemiami, podobnie jak Indonezja, Filipiny, Sri Lanka, Wietnam, Malezja czy Indie. Dla wielu turystów odwiedzających popularne kierunki wakacyjne ryzyko zachorowania istnieje, zwłaszcza w porze deszczowej i tuż po niej.

Denga w Ameryce Południowej i Środkowej

W obu Amerykach denga przeżywa gwałtowny wzrost. Najwięcej przypadków zgłaszają Brazylia, Kolumbia, Peru, Wenezuela oraz kraje Karaibów. Krąży tam wiele serotypów jednocześnie, co zwiększa ryzyko ciężkiego przebiegu choroby.

Denga w Afryce

Denga w Afryce jest gorzej udokumentowana, ale wirus krąży na całym kontynencie, obecne są wszystkie cztery serotypy, a chorobę odnotowano w kilkunastu krajach Afryki Subsaharyjskiej. Z uwagi na ograniczony nadzór epidemiologiczny rzeczywista skala zachorowań jest prawdopodobnie niedoszacowana.

Denga w Europie i w Polsce

Denga nie jest chorobą endemiczną w Europie, jednak sytuacja się zmienia. Komar tygrysi zadomowił się już w części krajów śródziemnomorskich, w związku z czym we Francji, we Włoszech i w Hiszpanii notuje się lokalne przypadki zakażeń. W Polsce denga nie występuje miejscowo. Wszystkie rozpoznania to przypadki przywiezione przez podróżnych wracających z tropików, a ich liczba w ostatnich latach rośnie. Każde zachorowanie lub jego podejrzenie podlega w Polsce obowiązkowemu zgłoszeniu do powiatowej stacji sanitarno-epidemiologicznej.

Jakie są objawy i okres wylęgania dengi? 

Okres wylęgania dengi, czyli czas od ukąszenia przez zakażonego komara do wystąpienia pierwszych objawów, wynosi zwykle od 3 do 14 dni. W praktyce objawy pojawiają się najczęściej w ciągu dwóch tygodni od ukąszenia. To dlatego gorączka u osoby wracającej z tropików, która rozwija się w tym okresie, zawsze powinna budzić czujność.

Objawy dengi

Warto wiedzieć, że duża część zakażeń, nawet około połowa, a według niektórych danych aż trzy na cztery, przebiega bezobjawowo lub bardzo łagodnie. Jeśli jednak pojawiają się objawy dengi, zwykle przypominają one ciężką grypę i obejmują:

• nagłą, wysoką gorączkę (często do 40°C);

• silny ból głowy;

• charakterystyczny ból za gałkami ocznymi;

• intensywne bóle mięśni, stawów i kości, tak dotkliwe, że dengę nazywa się potocznie „gorączką łamiącą kości";

• nudności i wymioty;

• wysypkę skórną;

• łagodne objawy krwotoczne, np. krwawienie z nosa lub dziąseł, łatwe siniaczenie.

Tak przebiegającą postać określa się jako gorączkę denga lub postać klasyczną. Objawy utrzymują się zwykle od 2 do 7 dni, a większość chorych wraca do zdrowia w ciągu jednego–dwóch tygodni.

Denga u dzieci i u dorosłych

Przebieg dengi u dzieci i u dorosłych może się różnić. U młodszych dzieci oraz u osób chorujących po raz pierwszy infekcja bywa łagodniejsza. Trzeba jednak pamiętać, że w krajach Azji Południowo-Wschodniej denga pozostaje jedną z głównych przyczyn ciężkich zachorowań i zgonów wśród dzieci. Istotnym czynnikiem ryzyka ciężkiego przebiegu, zarówno u dzieci, jak i u dorosłych, jest ponowne zakażenie innym serotypem niż za pierwszym razem.

Ciężka denga, powikłania i gorączka krwotoczna denga

U około 1 na 20 osób z objawami rozwija się ciężka denga, czyli stan bezpośrednio zagrażający życiu. Do powikłań dengi należą tzw. przeciekanie osocza, masywne krwawienia, wstrząs (gorączka krwotoczna denga, zespół wstrząsu dengowego) oraz uszkodzenie narządów wewnętrznych.

Najważniejsza i często zaskakująca jest dynamika choroby, mianowicie ciężka denga zwykle rozwija się wtedy, gdy gorączka zaczyna ustępować, najczęściej w ciągu 24–48 godzin od jej spadku. Spadek temperatury bywa mylnie odbierany jako poprawa, podczas gdy w rzeczywistości może to być początek najniebezpieczniejszej fazy. Pogorszenie może nastąpić w ciągu kilku godzin.
Niepokojące objawy ostrzegawcze, które wymagają natychmiastowej pomocy medycznej (zgłoszenia się na izbę przyjęć / SOR), to m.in.:

• silny ból brzucha;

• uporczywe wymioty;

• krwawienie z dziąseł lub nosa, wymioty z krwią, krew w stolcu;

• nadmierne osłabienie, niepokój lub senność;

• szybkie pogarszanie się stanu ogólnego.

Jak wygląda leczenie dengi?

Najważniejszą informacją dla pacjentów jest fakt, że nie istnieje lek przyczynowy ani specyficzny lek przeciwwirusowy zwalczający wirus dengi. Leczenie dengi jest objawowe i wspomagające. Obejmuje przede wszystkim:

• odpoczynek i odpowiednie nawodnienie;

• obniżanie gorączki i łagodzenie bólu wyłącznie paracetamolem.

Kluczowe jest, aby unikać kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) oraz niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takich jak ibuprofen. Mogą one nasilać skłonność do krwawień. W przypadku ciężkiej dengi konieczna jest hospitalizacja, dożylne nawadnianie i ścisłe monitorowanie pacjenta, niekiedy na oddziale intensywnej terapii. Kobiety w ciąży z dengą zwykle wymagają hospitalizacji.

Szczepienie przeciw dendze (szczepionka Qdenga) 

Pojawienie się szczepionki Qdenga otworzyło nowe możliwości profilaktyki dengi. Qdenga to czterowalentna, żywa szczepionka zawierająca osłabione (atenuowane) wirusy dengi, skierowana przeciw wszystkim czterem serotypom. Została zbudowana na bazie szkieletu wirusa DENV-2, w który wbudowano białka powierzchniowe pozostałych serotypów. 

Dla kogo jest szczepienie przeciw dendze?

Zgodnie z Charakterystyką Produktu Leczniczego szczepionka Qdenga jest wskazana w zapobieganiu dendze u osób w wieku od 4 lat, niezależnie od tego, czy wcześniej chorowały na dengę i powinna być stosowana zgodnie z oficjalnymi zaleceniami krajowymi. W Polsce immunoprofilaktykę dengi uwzględniono w Programie Szczepień Ochronnych na 2025 rok w grupie szczepień zalecanych.
Należy jednak zaznaczyć ważny niuans, na który zwracają uwagę eksperci i WHO. Korzyść ze szczepienia jest większa u osób, które wcześniej przebyły dengę (są seropozytywne), niż u osób, które nigdy nie chorowały (seronegatywnych). U seronegatywnych nie wykazano skuteczności szczepionki wobec zakażeń wywołanych serotypami DENV-3 i DENV-4. Dlatego zasady stosowania Qdengi u podróżnych z krajów nieendemicznych są wciąż przedmiotem dyskusji, a decyzja powinna być zawsze indywidualnie oceniona przez lekarza medycyny podróży. Szczególnie zaleca się rozważenie szczepienia u podróżnych, u których w przeszłości rozpoznano dengę, planujących wyjazd do kraju endemicznego.

Schemat i terminarz szczepień na dengę przed podróżą

Pełny schemat obejmuje 2 dawki podawane podskórnie w odstępie 3 miesięcy (w miesiącu 0 i 3). Zgodnie z zaleceniami WHO pierwszą dawkę należy podać co najmniej 2 tygodnie przed możliwą ekspozycją podczas podróży. To oznacza, że o szczepieniu trzeba pomyśleć z odpowiednim wyprzedzeniem – najlepiej kilka miesięcy przed planowanym wyjazdem. Nie ustalono dotąd konieczności podawania dawki przypominającej.

Jakie są przeciwwskazania do szczepienia na dengę?

Ponieważ Qdenga jest szczepionką „żywą", jest przeciwwskazana m.in. u:

• osób z zaburzeniami odporności (w tym zakażonych HIV z cechami upośledzenia odporności);

• kobiet w ciąży;

• kobiet karmiących piersią.

Podanie szczepionki należy też odroczyć w przebiegu ostrej choroby z wysoką gorączką. Ostateczną kwalifikację zawsze przeprowadza lekarz.

Jak chronić się przed dengą i komarami? 

Niezależnie od tego, czy zdecydujesz się na szczepienie, podstawą profilaktyki dengi pozostaje ochrona przed ukąszeniami komarów. Oto najważniejsze zasady, jak chronić się przed dengą:

• Stosuj repelenty zarejestrowane i o udowodnionej skuteczności, zawierające DEET lub ikarydynę. Nakładaj je na odsłoniętą skórę, zgodnie z instrukcją producenta.

• Noś odzież ochronną: luźne ubrania z długim rękawem i długie spodnie, zwłaszcza wczesnym rankiem i o zmierzchu, gdy komary Aedes gryzą najintensywniej.

• Śpij w bezpiecznych pomieszczeniach, wybierając zakwaterowanie z klimatyzacją lub moskitierami w oknach i drzwiach; jeśli ich brak, używaj moskitiery nad łóżkiem.

• Eliminuj miejsca lęgowe komarów. Unikaj i usuwaj zbiorniki ze stojącą wodą (wiadra, doniczki, opony, pojemniki), w których komary składają jaja.

Denga po powrocie z podróży. Na co zwrócić uwagę? 

Czujność jest ważna także po powrocie do domu. Jeśli w ciągu dwóch tygodni od przyjazdu z rejonu występowania dengi pojawi się gorączka lub inne objawy choroby, należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza i koniecznie poinformować go o podróży: kiedy i gdzie się odbyła. Rozpoznanie potwierdza się badaniami laboratoryjnymi krwi (m.in. testem na antygen NS1, badaniem RT-PCR wykrywającym materiał genetyczny wirusa oraz oznaczeniem przeciwciał IgM).
Co istotne, osoby wracające z terenów ryzyka powinny przez 3 tygodnie po powrocie nadal chronić się przed ukąszeniami komarów. W tym czasie mogą bowiem, nawet nie czując się chore, stanowić źródło wirusa dla miejscowych komarów i przyczynić się do lokalnej transmisji.

Konsultacja medycyny podróży w Hygge Clinic w Katowicach

Najlepszym sposobem na to, by dobrać ochronę przed dengą i innymi chorobami tropikalnymi do konkretnego wyjazdu, jest indywidualna konsultacja medycyny podróży. W Poradni Medycyny Podróży Hygge Clinic w Katowicach (ul. Ignacego Paderewskiego 63) opiekę nad podróżnymi sprawuje lekarz konsultujący w zakresie medycyny tropikalnej, a całość odbywa się w spokojnej, przyjaznej atmosferze, z indywidualnym podejściem do każdego pacjenta.

Podczas wizyty lekarz przeprowadza szczegółowy wywiad zdrowotny i ocenia ryzyko związane z planowaną podróżą. Bierze pod uwagę m.in. kierunek i trasę wyjazdu, jego długość, porę roku, rodzaj zakwaterowania oraz planowane aktywności. Na tej podstawie doradza, czy w danym przypadku zasadne jest szczepienie przeciw dendze (Qdenga) oraz inne szczepienia, zarówno tropikalne, jak i powszechne, a także dobiera profilaktykę przeciwmalaryczną i pomaga skompletować apteczkę podróżną. W ofercie poradni znajdują się również podanie szczepień oraz wystawienie dokumentacji, w tym międzynarodowej książeczki szczepień (tzw. paszportu medycznego).

Aby konsultacja była jak najbardziej precyzyjna, warto przygotować się do wizyty: zabrać plan podróży (daty, trasę i planowane aktywności), informacje o chorobach przewlekłych, przyjmowanych lekach i alergiach oraz dotychczasową kartę szczepień. Do poradni najlepiej zgłosić się z wyprzedzeniem, optymalnie na 4–6 tygodni przed wyjazdem, a w przypadku Qdengi jeszcze wcześniej. Jeśli do podróży zostało mniej czasu, nadal warto umówić konsultację, specjaliści Hygge Clinic doradzą, jak najlepiej. 

Najczęściej zadawane pytania o dengę: