Choroba Polio - czym jest, jakie są jej przyczyny
i objawy oraz w jaki sposób można się zarazić?

Polio przez dekady budziło grozę wśród rodziców na całym świecie. Choć dziś, dzięki masowym szczepieniom, w Polsce praktycznie o nim zapomnieliśmy, wirus poliomyelitis nie zniknął całkowicie. Nadal jest obecny w niektórych regionach świata. W Pakistanie i Afganistanie wciąż występuje endemicznie. Odpowiadamy, czym dokładnie jest ta choroba, jak dochodzi do zakażenia, jakie są jej objawy i powikłania oraz dlaczego szczepienie pozostaje najskuteczniejszą formą ochrony. 

Polio - co to jest i jak klasyfikuje się tę chorobę? 

Polio (z łac. poliomyelitis) to łatwo zakaźna choroba wirusowa, atakująca układ nerwowy. W polskiej literaturze medycznej funkcjonuje pod kilkoma nazwami: choroba Heinego-Medina, ostre zapalenie rogów przednich rdzenia kręgowego oraz ostre nagminne porażenie dziecięce. Wszystkie powyższe określenia opisują to samo schorzenie wywoływane przez wirusa polio, który należy do rodziny enterowirusów. 

Wirus poliomyelitis występuje w trzech różnych typach serologicznych (Typ 1, 2 i 3) i namnaża się w przewodzie pokarmowym człowieka. Choć zachorować może każda nieuodporniona osoba, niezależnie od wieku, najwięcej przypadków notuje się wśród dzieci poniżej 5. roku życia, stąd też nazwa porażenie dziecięce. Człowiek jest jedynym nosicielem wirusa, co teoretycznie umożliwia jego całkowitą eliminację, podobnie jak udało się w przypadku ospy prawdziwej. Najgroźniejszą formą choroby jest tzw. postać porażenna, która prowadzi do trwałego niedowładu mięśni, najczęściej kończyn dolnych. W skrajnych przypadkach porażenie obejmuje mięśnie oddechowe, co bezpośrednio zagraża życiu pacjenta. 

Jaka jest historia polio?

Ślady polio odnaleziono już na egipskich malowidłach i rzeźbach sprzed 3 tysięcy lat. Przedstawiały one osoby z charakterystycznym zanikiem mięśni i podpierające się laską. Z kolei naukowy opis choroby zawdzięczamy dwóm lekarzom, których nazwiska zachowały się w polskiej nazwie: Jakobowi Heinemu, niemieckiemu ortopedzie, który w 1840 roku opisał porażenie dziecięce oraz Karlowi Oskarowi Medinowi, szwedzkiemu pediatrze, który w 1890 roku wykazał zakaźny charakter schorzenia. Na przełomie XIX i XX wieku polio z rzadkiej ciekawostki naukowej przekształciło się w prawdziwą plagę, paraliżującą pokolenia w Europie i Stanach Zjednoczonych. Apogeum epidemii w Polsce przypadło na lata 50. XX wieku, co roku notowano wówczas od 1,7 do 3 tysięcy zachorowań, a rekordowy okazał się rok 1958, kiedy odnotowano około 6 tysięcy przypadków. 

Przełom przyniosło opracowanie szczepionek. W 1952 roku amerykański lekarz Jonas Salk stworzył pierwszą inaktywowaną szczepionkę (IPV). Niemal równolegle pracę nad doustną szczepionką prowadzili dwaj naukowcy o polskich korzeniach: Hilary Koprowski oraz Albert Sabin. To właśnie szczepionka Koprowskiego trafiła w 1959 roku do Polski. Sprowdzono wówczas 9 milionów dawek, dzięki czemu liczba zachorowań spadła z kilku tysięcy rocznie do zaledwie kilkudziesięciu w 1963 roku. 

W 1988 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła Globalną Inicjatywę Eradykacji Polio. Dzięki niej zachorowalność na świecie spadła o ponad 99%. W 2002 roku Region Europejski WHO oficjalnie uzyskał status wolnego od polio. 

Jakie są przyczyny i sposoby zakażenia polio? 

Przyczyną choroby jest zakażenie wirusem polio, który przenosi się przede wszystkim drogą fekalno-oralną (pokarmową), a w mniejszym stopniu również drogą kropelkową. Oznacza to, że do zarażenia może dojść m.in. poprzez:

• bezpośredni kontakt z osobą zakażoną lub bezobjawowym nosicielem,

• spożycie pokarmu lub wody zanieczyszczonej ściekami zawierającymi wirusa, 

• kontakt z przedmiotami skażonymi wydzielinami z gardła lub kałem osoby chorej,

• niedostateczną higienę rąk po skorzystaniu z toalety. 

Okres wylęgania choroby wynosi średnio 7–14 dni. W krajach o wysokim standardzie sanitarnym ryzyko zakażenia wodą wodociągową jest minimalne dzięki procesom uzdatniania. Największe zagrożenie stanowią obecnie podróże do regionów endemicznych (m.in. Pakistan, Afganistan) oraz kontakt z osobami niezaszczepionymi przybywającymi z tych obszarów. 

Jakie są objawy polio? Pierwsze symptomy i przebieg choroby

Obraz kliniczny zakażenia wirusem polio jest bardzo zróżnicowany. Szacuje się, że aż 90-95% zakażeń przebiega całkowicie bezobjawowo, co nie zmienia faktu, że nosiciele nadal mogą zarażać innych. U pozostałych pacjentów objawy mogą przyjmować jedną z następujących postaci:

1. Postać poronna (abortywna): występuje u ok. 4–8% zakażonych. Daje objawy nieswoiste, przypominające infekcję grypopodobną: gorączka, ból głowy, ból gardła, nudności i wymioty, ogólne złe samopoczucie, biegunka.

2. Postać oponowa (nieporażenna): dotyczy 1–2% chorych. Rozwija się aseptyczne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych z dodatkowymi objawami, takimi jak: sztywność karku, bóle pleców i kończyn, nadwrażliwość na bodźce, światłowstręt. 

3. Postać porażenna: najcięższa, występuje u mniej niż 1% zakażonych. Po fazie objawów ogólnych dochodzi do wiotkich (asymetrycznych) porażeń mięśni, najczęściej kończyn dolnych. Gdy wirus zaatakuje pień mózgu i nerwy czaszkowe (postać opuszkowa), porażeniu mogą ulec mięśnie oddechowe i mięśnie odpowiedzialne za połykanie. Jest to stan bezpośredniego zagrożenia życia. Według danych GIS i WHO u około 10% pacjentów z postacią porażenną choroba kończy się zgonem, zwykle w wyniku niewydolności oddechowej. 

Jak rozpoznaje się polio i kiedy zgłosić się do lekarza?

Rozpoznanie polio może być wyzwaniem diagnostycznym, ponieważ wczesne objawy zakażenia wirusem poliomyelitis, takie jak gorączka, ból głowy, osłabienie, bóle mięśni, nudności czy biegunka są niespecyficzne i łatwo pomylić je ze zwykłą infekcją wirusową, grypą lub zatruciem pokarmowym. Czujność lekarzy wzbudza dopiero pojawienie się charakterystycznych dla polio objawów neurologicznych, zwłaszcza wiotkich, asymetrycznych porażeń mięśni, najczęściej kończyn dolnych, którym towarzyszy zachowane czucie.

W diagnostyce poliomyelitis kluczowe znaczenie mają badania laboratoryjne. Standardem jest izolacja wirusa polio z dwóch próbek kału, pobieranych w odstępie 24–48 godzin, w ciągu pierwszych 14 dni od wystąpienia objawów. Dodatkowo lekarz może zlecić badania serologiczne wykrywające przeciwciała przeciw poliowirusowi we krwi, badanie płynu mózgowo-rdzeniowego (przy podejrzeniu zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych) oraz w wybranych przypadkach badania obrazowe rdzenia kręgowego (rezonans magnetyczny).

Kiedy należy pilnie zgłosić się do lekarza?

Po konsultację lekarską warto zgłosić się niezwłocznie, jeśli u Ciebie lub dziecka wystąpią następujące objawy, zwłaszcza po powrocie z kraju endemicznego dla polio lub po kontakcie z osobą potencjalnie zakażoną:

• nagłe osłabienie lub niedowład kończyny (zwłaszcza jednostronny, asymetryczny), bez urazu w wywiadzie,

• gorączka połączona ze sztywnością karku i silnym bólem głowy,

• bóle mięśni i kończyn o niejasnej przyczynie, którym towarzyszy nadwrażliwość na dotyk,

• trudności z połykaniem, mówieniem lub oddychaniem,

• utrata odruchów ścięgnistych (np. kolanowego, skokowego),

• gorączka, bóle głowy i wymioty utrzymujące się ponad kilka dni, zwłaszcza u dziecka, które nie zostało w pełni zaszczepione.

W przypadku nagłego wystąpienia porażenia lub zaburzeń oddychania należy bezzwłocznie wezwać pogotowie ratunkowe lub udać się na szpitalny oddział ratunkowy (SOR). Wczesne rozpoznanie polio nie pozwoli wprawdzie cofnąć już istniejących porażeń, nie ma bowiem leczenia przyczynowego, ale umożliwia szybkie wdrożenie postępowania objawowego, intensywnej rehabilitacji oraz wsparcia oddechowego, co znacząco poprawia rokowanie i jakość życia pacjenta.

Pacjentów, którzy w przeszłości przeszli polio, a obecnie zauważają u siebie postępujące osłabienie mięśni, przewlekłe zmęczenie czy bóle stawów, zachęca się do konsultacji z neurologiem w kierunku diagnostyki zespołu postpolio, im wcześniej rozpocznie się odpowiednią rehabilitację, tym łatwiej spowolnić postęp objawów.

Powikłania po polio - dlaczego choroba może okaleczyć na całe życie? 

W momencie, gdy choroba przebiega bez zajęcia układu nerwowego, zazwyczaj nie powoduje większych konsekwencji. W przeciwnej sytuacji powikłania po przebytym polio mogą być poważne i nieodwracalne. Należą do nich przede wszystkim:

• trwałe porażenia i niedowłady mięśni (najczęściej jednostronne, dotyczące kończyn dolnych),

• zaniki mięśniowe,

• deformacje kostno-stawowe (skrzywienia kręgosłupa, zniekształcenia stóp),

• przewlekła niewydolność oddechowa,

• zachłystowe zapalenie płuc, 

• zaburzenia połykania i mowy.

Szczególnie podstępnym i często niedocenianym powikłaniem jest zespół post-polio (PPS: post-polio syndrome). Pojawia się on nawet 20–40 lat po pierwotnym zachorowaniu i według różnych źródeł dotyka od 25 do 80% osób, które przeszły chorobę Heinego-Medina. Zespół postpolio objawia się m.in.:

• postępującym osłabieniem mięśni, przewlekłym zmęczeniem,

• bólami mięśni i stawów,

• nadwrażliwością na zimno, zaburzeniami snu (w tym bezdechem sennym),

• trudnościami z oddychaniem przy wysiłku,

• zaburzeniami połykania (dysfagia) i mowy (dyzartria). 

Jak wygląda leczenie polio?

Pacjenci często pytają o skuteczne leki przeciw polio. Niestety, nie istnieje żadna terapia przyczynowa, która pozwoliłaby zniszczyć wirusa po jego wniknięciu do organizmu. Leczenie poliomyelitis jest wyłącznie objawowe i wspomagające, a jego celem jest:

• łagodzenie bólu i gorączki (leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe), 

• zapewnienie odpoczynku w łóżku w ostrej fazie choroby,

• utrzymywanie prawidłowej gospodarki wodno-elektrolitowej,

• wspomaganie oddychania (w cięższych przypadkach z użyciem respiratora), 

• intensywna rehabilitacja ruchowa po ustąpieniu ostrych objawów,

• zaopatrzenie ortopedyczne (ortezy, aparaty stabilizujące), 

• w razie potrzeby, leczenie operacyjne deformacji. 

Brak skutecznego leczenia przyczynowego sprawia, że profilaktyka w postaci szczepień ma wartość bezcenną, jest to praktycznie jedyny sposób, by uniknąć tragicznych konsekwencji zakażenia. 

Szczepienia na polio - obowiązkowe i bezpłatne dla wszystkich osób do 19. roku życia

Szczepienie przeciwko poliomyelitis jest w Polsce obowiązkowe i bezpłatne dla wszystkich osób do ukończenia 19. roku życia. Aktualnie stosuje się wyłącznie inaktywowaną (zabitą) szczepionkę IPV, która nie może wywołać choroby i jest uznawana za bardzo bezpieczną. Doustną szczepionkę z żywymi, osłabionymi wirusami (OPV) wycofano z polskiego kalendarza szczepień w 2016 roku.

Zgodnie z aktualnym Programem Szczepień Ochronnych dziecko otrzymuje 4 dawki szczepionki według schematu:

I dawka – w 3. - 4. miesiącu życia, 

II dawka – w 5. - 6. miesiącu życia, 

III dawka – w 16. - 18. miesiącu życia, 

IV dawka przypominająca – w 6. roku życia. 

Po pełnym cyklu szczepień ochrona utrzymuje się praktycznie do końca życia. Dorośli, którzy nie byli zaszczepieni, powinni przyjąć 3 dawki szczepionki IPV. Osoby narażone zawodowo (m.in. pracownicy laboratoriów, oczyszczalni ścieków, służby zdrowia mające kontakt z chorymi) lub planujące podróż do regionów endemicznych mogą przyjmować dawkę przypominającą co 10 lat. Działania niepożądane po szczepionce IPV są łagodne i przemijające, najczęściej obejmują zaczerwienienie, niewielki ból lub obrzęk w miejscu wkłucia, znikające po 1–2 dniach. Poważne odczyny poszczepienne są wyjątkowo rzadkie (2–3 przypadki na milion dawek). 

Szczepienie na polio przed podróżą – kiedy warto je wykonać?

Choć Polska i cała Europa mają status regionu wolnego od polio, w niektórych częściach świata dziki wirus poliomyelitis nadal aktywnie krąży. Według aktualnych danych WHO oraz Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) za kraje endemiczne lub o podwyższonym ryzyku transmisji uznawane są przede wszystkim Pakistan i Afganistan (gdzie wirus typu 1 nigdy nie został wyeliminowany), a także część państw afrykańskich, m.in. Demokratyczna Republika Konga, Czad, Madagaskar, Somalia, Etiopia, Sudan, oraz okresowo kraje Azji Środkowej (np. Tadżykistan).

Szczepienie przypominające przeciwko polio przed wyjazdem WHO zaleca wszystkim podróżnym udającym się do tych regionów, niezależnie od celu podróży – turystycznego, służbowego czy misyjnego. Dotyczy to zarówno dzieci, jak i dorosłych.

Kiedy warto przyjąć dawkę przypominającą IPV?

• jeśli planujesz wyjazd do kraju endemicznego lub o podwyższonym ryzyku polio,

• jeśli od ostatniej dawki minęło więcej niż 10 lat,

• jeśli planujesz dłuższy pobyt (powyżej 4 tygodni); w niektórych krajach przy wyjeździe może być wymagane okazanie potwierdzenia szczepienia w Międzynarodowej Książeczce Szczepień (tzw. żółtej książeczce),

• jeśli pracujesz w służbie zdrowia, organizacjach humanitarnych lub masz mieć kontakt z lokalną ludnością, dziećmi czy uchodźcami,

• jeśli nigdy nie byłeś szczepiony; wówczas konieczne jest przyjęcie pełnego cyklu 3 dawek IPV przed wyjazdem.

Dawkę przypominającą najlepiej przyjąć co najmniej 4 tygodnie przed planowaną podróżą, aby organizm zdążył wytworzyć pełną odpowiedź immunologiczną. Szczepienie to nie jest refundowane dla dorosłych. Przed wyjazdem warto skonsultować się z lekarzem medycyny podróży, który oceni indywidualne ryzyko, sprawdzi historię szczepień i dobierze pełen pakiet niezbędnych szczepień (często łącznie z WZW typu A i WZW typu B, durem brzusznym czy żółtą gorączką). 

Hygge Clinic w Katowicach to uprawniony punkt szczepień - wykonasz tu szczepienie przeciw polio i otrzymasz wpis do Międzynarodowej Książeczki Szczepień - zobacz: Medycyna Podróży .

Ostatni przypadek polio w Polsce a aktualna sytuacja epidemiologiczna

Wielu pacjentów zadaje sobie pytanie, kiedy w Polsce odnotowano ostatni przypadek polio. Według danych Głównego Inspektoratu Sanitarnego oraz Państwowego Zakładu Higieny dwa ostatnie zachorowania wywołane dzikim wirusem polio wystąpiły w Polsce w 1982 i 1984 roku. Od tego czasu nie odnotowano ani jednego rodzimego przypadku choroby. Polska, podobnie jak cały Region Europejski WHO, posiada oficjalny status kraju wolnego od poliomyelitis od 2002 roku. Nie oznacza to jednak, że można już o szczepieniach zapomnieć. W 2024 roku na świecie odnotowano łącznie 407 przypadków poliomyelitis, a WHO nadal traktuje ryzyko międzynarodowego rozprzestrzeniania się wirusa jako stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym (PHEIC). Sytuację dodatkowo komplikuje wykrywanie w europejskich ściekach komunalnych zmutowanych form wirusa szczepionkowego (cVDPV2), pochodzącego od osób zaszczepionych w innych krajach żywą szczepionką OPV. W ostatnich miesiącach takie próbki znaleziono w Warszawie, Rzeszowie, a także w Hiszpanii, Niemczech, Wielkiej Brytanii i Finlandii. GIS uspokaja, że ryzyko masowych zachorowań w Polsce pozostaje niskie dzięki wysokiemu wyszczepieniu populacji, ale ostrzega, że osoby niezaszczepione lub niezaszczepione w pełni mogą zachorować. 

 

Najczęściej zadawane pytania o polio: