Żółta febra (żółta gorączka) - objawy, leczenie,
szczepienie i kraje występowania

Choć w Polsce nie występuje żółta gorączka, dla podróżnych wciąż pozostaje zagrożeniem, a w wielu krajach świata udokumentowane szczepienie przeciw żółtej febrze jest warunkiem przekroczenia granicy. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest żółta gorączka, jak rozpoznać jej objawy, na czym polega leczenie oraz kiedy, gdzie i za ile można się zaszczepić.

Czym jest żółta febra (żółta gorączka)?

Żółta febra, znana również jako żółta gorączka (łac. febris flava, ang. yellow fever), to ostra wirusowa choroba zakaźna należąca do grupy gorączek krwotocznych. Wywołuje ją wirus żółtej febry – flawiwirus z grupy wirusów RNA, spokrewniony m.in. z wirusami dengi, Zika i japońskiego zapalenia mózgu.

Nazwa choroby nawiązuje do żółtaczki, czyli zażółcenia skóry i białek oczu, które pojawia się u części chorych, gdy wirus uszkadza wątrobę. Żółta febra ma charakter endemiczny, co oznacza, że występuje na ściśle określonych obszarach strefy okołorównikowej, ale ze względu na ryzyko gwałtownego rozprzestrzeniania się jest uznawana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) za zagrożenie dla globalnego bezpieczeństwa zdrowotnego.

Jak można zarazić się żółtą febrą?

Wiele osób pyta lekarza medycyny podróży podczas konsultacji, jak można zarazić się żółtą febrą. Do zakażenia dochodzi przede wszystkim przez ukąszenie zainfekowanego komara. Choroba nie przenosi się bezpośrednio z człowieka na człowieka poprzez kontakt czy drogę kropelkową.

Żółta febra a komary

Za przenoszenie wirusa odpowiadają komary z rodzajów Aedes (głównie Aedes aegypti), Haemagogus oraz Sabethes. Komar zaraża się, żywiąc się krwią zakażonego człowieka lub małpy. Wirus namnaża się w jego organizmie, a następnie przy kolejnych ukąszeniach trafia do nowych żywicieli. W przypadku żółtej febry komary stanowią więc tzw. wektor choroby, a rezerwuarem wirusa są ludzie oraz naczelne (małpy).

Jakie są objawy żółtej febry? 

Objawy żółtej febry pojawiają się zwykle po 3–6 dniach od ukąszenia przez zakażonego komara (okres wylęgania). U części osób zakażenie przebiega bezobjawowo lub łagodnie, jednak u innych choroba ma przebieg dwufazowy.

Faza pierwsza (ostra) – objawy są niespecyficzne i przypominają grypę:

• nagła gorączka i dreszcze,

• silny ból głowy,

• bóle mięśni, szczególnie pleców, oraz bóle stawów,

• nudności i wymioty,

• utrata apetytu,

• osłabienie i zmęczenie.

U większości pacjentów objawy te ustępują samoistnie w ciągu 3–4 dni i dochodzi do pełnego wyzdrowienia.

Faza druga (toksyczna) – dotyczy około 15% chorych, którzy po krótkiej poprawie wchodzą w cięższy etap choroby. Powraca wysoka gorączka, a wirus atakuje narządy wewnętrzne, przede wszystkim wątrobę i nerki. Mogą wystąpić:

• żółtaczka (zażółcenie skóry i oczu),

• bóle brzucha z wymiotami,

• krwawienia (z nosa, jamy ustnej, przewodu pokarmowego),

• niewydolność wątroby i nerek.

Faza toksyczna jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia. Według danych WHO umiera w niej około połowa chorych, zwykle w ciągu 7–10 dni. To dlatego żółta febra uznawana jest za chorobę potencjalnie śmiertelną, której znacznie łatwiej zapobiegać niż ją leczyć.

Leczenie żółtej febry

Najważniejszą informacją dotyczącą leczenia żółtej febry jest fakt, że nie istnieje lek przeciwwirusowy, który zwalczałby bezpośrednio wirus żółtej febry. Postępowanie ma charakter objawowy i podtrzymujący, a pacjenci z cięższym przebiegiem powinni być hospitalizowani.

Leczenie obejmuje przede wszystkim:

• nawadnianie i wyrównywanie zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej,

• obniżanie gorączki oraz łagodzenie bólu,

• leczenie niewydolności wątroby i nerek (w cięższych przypadkach także dializoterapię),

• monitorowanie i opanowywanie krwawień,

• antybiotykoterapię w razie wtórnych zakażeń bakteryjnych.

Wczesna i prawidłowa opieka szpitalna istotnie zwiększa szanse przeżycia. Ponieważ jednak skutecznej terapii przyczynowej brak, kluczowe znaczenie ma profilaktyka, a tu najważniejszym narzędziem pozostaje szczepienie.

Gdzie występuje żółta febra? Kraje endemiczne dla żółtej gorączki

Odpowiedź na pytanie gdzie występuje żółta febra jest jednym z najważniejszych punktów przy planowaniu podróży. Choroba ma charakter endemiczny i występuje w tropikalnym pasie okołorównikowym na dwóch kontynentach.

Żółta febra w Afryce

Większość zachorowań, szacuje się, że nawet do 90% wszystkich przypadków na świecie, odnotowuje się w Afryce Subsaharyjskiej. Wśród krajów, gdzie występuje żółta febra, znajdują się m.in. Nigeria, Angola, Demokratyczna Republika Konga, Kenia, Etiopia, Ghana, Senegal i Tanzania.

Żółta febra w Ameryce Południowej

Drugim obszarem występowania jest tropikalna część Ameryki Środkowej i Południowej. Żółta febra w Ameryce Południowej dotyczy m.in. Brazylii, Kolumbii, Peru, Boliwii i Wenezueli.

Co istotne, żółta febra nie występuje w Azji, mimo że bytują tam komary zdolne do przenoszenia wirusa, właśnie dlatego wiele krajów azjatyckich wymaga certyfikatu szczepienia od podróżnych przybywających z obszarów endemicznych. Pełną, aktualizowaną listę krajów, w których występuje żółta febra oraz w których szczepienie jest wymagane, publikują WHO oraz Główny Inspektorat Sanitarny (GIS). Przed każdą podróżą warto zweryfikować bieżące wymagania, ponieważ mapa ryzyka bywa aktualizowana.

Szczepienie przeciw żółtej febrze

Szczepienie przeciw żółtej febrze to najskuteczniejsza metoda zapobiegania chorobie. W Polsce dostępna jest jednodawkowa szczepionka na żółtą febrę: preparat Stamaril, zawierający żywego, atenuowanego (osłabionego) wirusa. Po podaniu uczy on układ odpornościowy rozpoznawania i zwalczania patogenu.

Pojedyncza dawka wytwarza ochronne przeciwciała u ponad 96–99% zaszczepionych. Zgodnie z aktualnym stanowiskiem WHO jedna dawka zapewnia odporność na całe życie i co do zasady nie wymaga podawania dawek przypominających.

Żółta febrze – szczepienie: kiedy je przyjąć?

Lekarze najczęściej spotykają się z pytaniem od pacjentów, kiedy mają wykonać szczepienie przeciw żółtej febrze przed wyjazdem. Szczepionkę należy przyjąć co najmniej 10 dni przed planowaną podróżą, ponieważ właśnie po tym czasie wydane zaświadczenie staje się ważne i organizm zdąży wytworzyć ochronę. W praktyce warto zaplanować wizytę z odpowiednim wyprzedzeniem, łącząc ją z konsultacją medycyny podróży.

Szczepienia przeciw żółtej febrze nie powinny przyjmować m.in.:

• dzieci poniżej 9. miesiąca życia,

• kobiety w ciąży i karmiące piersią (decyzja zawsze indywidualna, po konsultacji z lekarzem medycyny podróży),

• osoby z poważnymi niedoborami odporności (w tym objawowym zakażeniem HIV),

• osoby z ciężką alergią na białko jaja kurzego.

Żółta febra – szczepienie: gdzie można je wykonać?

Szczepionkę na żółtą febrę można podać wyłącznie w certyfikowanych punktach szczepień medycyny podróży, upoważnionych do wystawiania Międzynarodowej Książeczki Szczepień. To wymóg formalny. Tylko zaświadczenie wydane w takim ośrodku jest honorowane przy przekraczaniu granic. Hygge Clinic w Katowicach prowadzi kwalifikację i szczepienia w ramach medycyny podróży, dbając o pełną dokumentację wymaganą podczas wyjazdów zagranicznych.

Żółta książeczka szczepień (międzynarodowa książeczka szczepień)

Dokumentem potwierdzającym szczepienie przeciw żółtej febrze jest Międzynarodowa Książeczka Szczepień, powszechnie nazywana żółtą książeczką szczepień (oficjalnie: Międzynarodowe Świadectwo Szczepienia lub Profilaktyki, ICVP).

Zawiera ona dane pacjenta oraz informacje o szczepieniu: datę, miejsce podania, nazwę i numer serii preparatu. Zaświadczenie o szczepieniu przeciw żółtej gorączce staje się ważne 10. dnia po podaniu pierwszej dawki i zgodnie z aktualnymi Międzynarodowymi Przepisami Zdrowotnymi (IHR) jest uznawane bezterminowo. W żółtej książeczce można odnotowywać także inne szczepienia przyjęte przed podróżą, dzięki czemu staje się ona wygodnym, zbiorczym dokumentem zdrowotnym podróżnika.

Jak jest cena szczepienia przeciw żółtej febrze?

Na ostateczną kwotę składa się zwykle kilka elementów: konsultacja kwalifikacyjna u lekarza, sama szczepionka (orientacyjnie ok. 300–350 zł) oraz wydanie międzynarodowego certyfikatu. Ponieważ ceny mogą się różnić i bywają aktualizowane, najlepiej potwierdzić bieżący cennik bezpośrednio w placówce przed umówieniem wizyty.

Najczęściej zadawane pytania: